Login

De Gebroken Kolom

Verzamelpunt voor bouwstukken

Vrijmetselarij en de Franse Revolutie

 

Vrijmetselarij en de Franse Revolutie

September 2014

Loge AnnaPaulowna nr 39  Zaandam

Jan Lubbelinkhof

Bij het broedermaal vroeg de Achtbare Meester naar de titel of het onderwerp van dit bouwstuk.  Ik had nog geen idee wat ik u hier zou gaan vertellen en dat komt misschien wel wat dwaas over. Het zit namelijk zo. Ik heb dit voorjaar een bouwstuk geschreven over Waarheid en Dogma maar die wou ik graag nog even achter de hand houden voor als iemand ziek zou worden of zo. Laten we het een reservebouwstuk noemen. Dan had ik nog een paar aanzetjes liggen over wat minder gebruikelijke begrippen binnen ons spel en een mogelijke uitleg daarover. Ik noem hier de Loefton en de Bijenkorf maar er zijn er meer. Verder ben ik aan het denken over het begrip Kinderen van de Weduwe en alles wat daar achter kan zitten. Ook zit ik al een tijd te puzzelen op de betekenis van de verschillende traptreden bij de diverse graden. Ik lees vrij veel, maak dan aantekeningen en heb daardoor nogal wat mapjes met opzetjes voor bouwstukken. Het werd toch een ander, een nieuw onderwerp.  Afgelopen week kwam ik in verschillende gesprekken met Bbr:. erachter dat bij hen veel misverstanden leven over de rol van de vrijmetselarij in onze geschiedenis. O.a. een broertje, een goede vriend, 32e graad en wat ik zou willen noemen een beroepsvrijmetselaar. U kent ze wel, koffers vol verkleedkleren en een kast vol ritualen. Hij deelde op een openbaar forum mee dat de vrijmetselarij een der oprichters van de Blauwe Knoop was. Ik heb dit snel recht kunnen zetten door te vertellen hoe het wel zat. In 1842 werd de Nederlandsche Vereeniging tot Afschaffing van Sterken Drank ofwel blauwe NV opgericht. Dit was een overwegend christelijke organisatie, die in de jaren negentig van de 19e eeuw een crisis doormaakte om daarna een met de SDAP sympathiserende vereniging te worden onder de naam Nederlandse Vereniging tot Afschaffing van Alcoholhoudende Dranken. De NV fuseerde in 1962 met de Loge van de Internationale Orde van Goede Tempeliers tot de Algemene Nederlandse Drankbestrijders Organisatie. Deze Internationale Orde van Goede Tempeliers was gemodelleerd naar de vrijmetselarij maar had ook vrouwelijke leden. Het was dus geen vrijmetselarij en had er eveneens niets mee van doen, al snap ik de verwarring.

 

Dezelfde week meldde een andere vriend dat de vernieuwde website van zijn loge online was. Op deze site staat te lezen dat de vrijmetselarij een der verantwoordelijken is voor de Franse Revolutie. Hoewel enkele vrijmetselaren wel een rol speelden is het toch wel erg onbescheiden en bezijden de waarheid om te stellen dat dan de vrijmetselarij verantwoordelijk was voor iets wat aanvankelijk goedbedoeld was maar uiteindelijk uitmondde in “La terreur”, “Het Schrikbewind”. Dit misverstand is echter niet in een paar regeltjes uit te leggen. Ik zou u vanavond dus een stukje geschiedenis willen vertellen. Ik ben bewust dat hier broeders in de kolommen zitten die daar beter voor toegerust zijn maar ik hoop toch een van de juistere versies van de geschiedenis weer te kunnen geven. Laten we wel voor ogen houden dat volgens Hegel geschiedenis een strijd is tussen verschillende waarheden maar ik hoop toch een van die waarheden enigszins te benaderen.

Het begin.

Wat was ook al weer De Franse Revolutie en wat was de oorzaak?  De absolute monarchie die Frankrijk drie eeuwen had geregeerd werd ten val gebracht en afgeschaft. De Eerste Republiek werd opgericht. De verlichting had zijn weerslag gevonden in de dagelijkse werkelijkheid. De macht en de privileges van adel en geestelijkheid werden massaal teruggedrongen. De oude ideeën van absolutisme, aristocratie, en de macht van de kerk werden vervangen door de principes van Liberté, égalité, fraternité, oftewel Vrijheid, gelijkheid en broederschap. En hier komen we al gelijk bij een der oorzaken van de misverstanden, ik kom hier later op terug. Het is qua tijd onmogelijk om de complete oorzaak van de revolutie te beschrijven, laat staan haar verloop, daar zijn complete bibliotheken over geschreven, ik geef slechts een aanzetje.  We beginnen bij de voedingsbodem want zoals bij elke revolutie was er wel wat aan de hand. Een paar voorbeelden:

-          1. De begroting was niet in evenwicht  -

De staat gaf dertig procent meer uit dan ze binnenkreeg

 

-          2. Hongersnoden  -

Tot het midden van de eeuw waren er vaste graanprijzen. Onder invloed van de verlichting kwam het vrije marktdenken op en werd de vaste graanprijs losgelaten. Ergo speculatie, ergo honger.

-          3. Absolutisme   -

De koning werd gezalfd door God, en was uitsluitend aan God verantwoording schuldig. Door het verlichtingsdenken kwam dit kerkelijk dogma en daardoor zowel de koning als de kerk steeds meer onder vuur te liggen.

-          4. Standenmaatschappij   -

Het wordt saai broeders Onder invloed van de verlichting vond men dat de standen moesten verdwijnen. Alle mensen zijn toch gelijk?

-          5. Pamflettenstrijd  -

Wederom die vermaledijde verlichting. Men ging twijfelen aan alles en dus werden pamfletten verspreid met daarop vreselijke, vaak ernstig overdreven en even zo vaak ongefundeerde beschuldigingen richting de macht. Iets vergelijkbaars zien we nu met al die complotsites op de interwebs.

-          6. Het koninklijk gezin  -

De ontevredenheid onder de bevolking groeide met de wetenschap dat de koning en zijn vrouw zo veel uitgaven aan paleizen, pensioenen, eigen voorzieningen) alsof er niets aan de hand was. Het bekende gezegde van de koningin "Le peuple n'a pas de pain? Qu'il mange de la brioche!". "Heeft het volk geen brood? Dan eet men toch brioche!" is historisch twijfelachtig, maar was campagnevoer voor de auteurs van eerder genoemde pamfletten.

-          7 De diamanten-halssnoeraffaire  -

Om dit schandaal uit te leggen zou veel te ver voeren, er zijn boeken over geschreven en films over gemaakt maar het was een groot schandaal wat de reputatie van koningin Marie-Antoinette veel kwaad heeft gedaan. Dit ondanks dat dit nu net een der zaken is waar ze wel onschuldig aan was.

 

Alhoewel historici de revolutie al eerder laten beginnen kunnen we de bestorming van de Bastille op 14 juli 1789 voor het gemak toch als het begin van de franse revolutie nemen. Het was de start van de gewapende opstand,  het bloedvergieten, en de regering van volksmenners.

Tot dan toe had de overheid bestaan uit een koning met drie kamers, die Assemblées. Deze werden echter al 174 jaar niet meer gezamenlijk bijeengeroepen indachtig het verdeel- en heersprincipe. Een kamer voor elke stand, te weten de Adel, de kerk en de gegoede burgerij. De werkelijke revolutie begon al in 1750 met een groot meningsverschil tussen de koning en de Assemblée van de eerste stand over hun rechten. Dit leidde door het langzame failliet van de staat op alle terreinen een veertig jaar later tot de eerder genoemde bestorming van de Bastille. Zoals Chateaubriand schreef: ”De edelen begonnen de Revolutie, het gepeupel maakte het af”. De koning riep ten gevolge van de groter wordende onrusten een Assemblée Nationale, een algemene vergadering uit omdat hij de macht aan de adel aan het verliezen was. Dit was een van zijn grootste fouten want tijdens deze Assemblée Nationale kaapte  de derde stand de macht om ze niet meer af te staan. De revolutie was een feit en zoals elke min of meer geslaagde revolutie was ze lang, warrig en bloederig, verschillende facties streden in wisselende samenstellingen met en tegen elkaar en er kwam een periode van schier onvergelijkelijk bloedvergieten en ellende. “La Terreur’, het schrikbewind. Ik ga nu niet verder meer in op de revolutie maar ga verder over de al dan niet vermeende rol van vrijmetselaren en de vrijmetselarij.

 

Waarom wordt de vrijmetselarij gelinkt aan de Franse revolutie?

Daarvoor komen we bij een der belangrijkste mythes over de vrijmetselarij broeders en wel deze: “De loge is in wezen antichristelijk en ligt ten  grondslag aan alle republikeinse revoluties”.

De ware bedoeling is onze christelijk geïnspireerde samenleving te vervangen door een puur rationalistische, atheïstische maatschappij op grondslag van rede, wetenschappen en materialisme. De Orde treedt niet rechtstreeks op, maar schept een revolutionaire geest op politiek, sociaal en godsdienstig terrein. Volgens plan heeft het genootschap eerst een der meest representatieve vertegenwoordigers van de christelijke beschaving aangepakt, Frankrijk. In een eerste fase moest men de twee pijlers van dit land ondermijnen: monarchie en katholicisme. Als een kaartenhuis zou vervolgens de rest instorten. De maçons wisten met een mooi klinkende slogan als vrijheid, gelijkheid en broederschap zo’n verwarring te stichten dat ze ondertussen konden doen wat ze wilden.

Waar komt nu die mythe vandaan dat de Vrijmetselarij de aanstichter was van de Franse Revolutie ? Zowel onder voor- als tegenstanders  zijn mensen  te vinden die de Maçonnerie een zo groot mogelijke rol in de Franse Revolutie willen toedelen.

 

Dan moeten we vooral  naar Rome kijken. Daar kon men moeilijk aanvaarden dat het goddelijk stelsel, de theocratie, had gefaald. Er was immers een plaatsvervanger van God op aarde voor de bijl gegaan. Dat kon niet door louter menselijke kracht. Als het door menselijk toedoen was, zaten er fouten in het Ancien Regime, in het absolutisme, en dat mocht niet. Een geschikt vertrekpunt voor het zoeken naar een zondebok vormden de Illuminaten van Beieren. Die waren al sinds 1786 opgedoekt maar waarom zou je de waarheid in de weg laten staan als je ook een mooi complot kunt verzinnen? Voor dit complot zijn drie hoofdrolspelers aan te wijzen.

 

-          Ten eerste: Cagliostro   -

 

Wie was Cagliostro? Simpel gesteld, een crimineel, een dief en oplichter. Hij ontwikkelde van jongst af een interesse voor het occulte en voor de alchemie en reisde de halve wereld over om dit te bestuderen.

In Londen ontmoette Cagliostro de graaf van Saint-Germain, die hem inwijdde in de Egyptische vrijmetselarij. Nadat hij diverse loges voor de Egyptische vrijmetselarij had gevestigd kwam Cagliostro in 1772 aan in Parijs. In Parijs verkocht hij medicijnen en elixirs en begon hij ook seances te houden.

In 1776-77 werd hij te Londen ingewijd in de gewone vrijmetselarij. Eind 1777 vertrok hij met zijn vrouw naar Brussel, waar hij een loge oprichtte volgens een eigen ritus met drie graden.

Gedurende vele jaren was Cagliostro een favoriet van het Franse hof, totdat hij in 1785 werd genoemd in de Diamanten halssnoer-affaire. Door zijn vermeende inmenging in dit schandaal werd Cagliostro voor zes maanden opgesloten in de Bastille en uit Frankrijk verbannen.

Cagliostro keerde daarna  terug naar Rome Toen hij daar echter een loge probeerde te vestigen, werd hij in 1791 door de Inquisitie aangehouden en zwaar verhoord. Zijn afgedwongen en verzonnen bekentenissen vulden het gat op tussen 1786, toen de Illuminatie werd opgeheven en 1789, het jaar van de revolutie. Cagliostro verklaarde dat de Illuminaten hem in Duitsland bij de Grootmeesters van de Tempeliers hadden gebracht om hem tot één van hun leiders te bombarderen. Hij vertelde dat 20.000 loges samen een fortuin hadden gestort om opstanden te ontketenen, tot aan Rome toe. Cagliostro had in Duitsland een groot bedrag ontvangen om in Frankrijk revolutionaire arbeid te verrichten. De Inquisitie had zo haar bewijs dat de goddelijke monarchie was gevallen door de hand van een magiër, van een demon, van het Kwade. De verslaggever van het proces Cagliostro trok uit allerlei getuigenissen nog enkele conclusies. Het kwam erop neer dat al die genootschappen bezig waren de christelijke en monarchistische dam tegen het Kwade te ondergraven. Op grote schaal verspreidde de Inquisitie het verslag samen met een vlammend verwijt  wat  Cagliostro vanuit Londen had geschreven na zijn verbanning uit Frankrijk, tegen de gevangenis waarin men hem had opgesloten: de Bastille. De cirkel was rond. Nu was Cagliostro niet meer in Frankrijk geweest sinds 1786. Maar nogmaals, waarheid versus een goed complot…

Overigens broeders, er zit een mooi bouwstuk in de figuur Cagliostro en al helemaal in de Graaf van Saint-Germain, die ik slechts even aanstipte. Wie weet volgen er meer geschiedenislessen.

 

-          Ten tweede: Barruel  -

 

Goed, Rome had een complot, nu moet het verspreid worden. Daar komt dan in 1796 Barruel te voorschijn met een boek. Mémoires pour servir à l'histoire du jacobinisme, vrij vertaald, de memoires die de geschiedenis van het Jakobinisme verduidelijken. L’Abbé Barruel, daarvoor hoofdredacteur, erekanunnik, tipgever van de politie en Jezuïet, wilde terug naar de goede oude tijd, hij wilde het Goede herstellen. Hij zette uiteen hoe het Kwade voor de Franse Revolutie tot in de puntjes een plan had uitgetekend. In zijn fantasie laat hij filosofen, Illuminaten, Jakobijnen en Vrijmetselarij  naar hartenlust samenzweren. Hun doel was volgens hem, de kerk omver te stoten, dan de troon, om daarna de maatschappij in anarchie te laten rondzwalken. Barruel had het vooral gemunt op de Jakobijnen en de hogere graden in de Vrijmetselarij.

Deze vuilschrijverij kreeg een onverwachte medestander in Engeland.

 

-          Ten derde: Jon Robison   -

 

John Robison, professor in Edinburg, gaf in 1797 een Engelse variant ten beste. Het titelblad liegt er niet om: “Proofs of a conspiracy against all the governments of Europe, carried on in the secret meetings of Free Masons, Illuminati and Reading Societies.” Robison vertelde hierin onder meer dat jezuïeten  en jakobijnen de hogere graden hebben gesticht en kliekjes vormden in de loges. Het vreemde hieraan is dat Robinson niet anti-vrijmetselarij was, integendeel. Hij was een toegewijde Schotse Bbr:. wiens boek meestal verkeerd uitgelegd wordt. Hij probeerde juist de vrijmetselarij te ontdoen van al zijn uiterlijk vertoon en had commentaar op diegenen die de vrijmetselarij gebruikten voor eigen profane doeleinden. Dit kun je ook lezen in dit boek maar het was natuurlijk praktischer om het anti-maçonniek te duiden. Zijn commentaar is naar mijn menig een stuk duidelijker in zijn volgende boek met de geweldige titel: "Tinsel and glitter and high-sounding titles" waarin hij zich wederom richt tegen de Franse vrijmetselarij.

 

Dankzij deze drie mannen verspreidde de anti-maçonnerie en de link met de Franse revolutie zich snel.  Ik zal de meest voorkomende verhalen proberen te ontzenuwen.

-          1 Het was een spannende tijd, een bevolkingsexplosie, de aanloop naar een agrarische, een wetenschappelijke, een intellectuele, een juridische, een politieke, een sociale en een industriële revolutie, het nijverheids-kapitalisme bloeide op. Zou er werkelijk ten midden van die chaos een besturende Orde zijn terwijl er amper een loge kan en kon bestaan waar men het over de kleur van de gordijnen eens kan worden om maar iets te noemen?

 

-          2 Het was de tijd van de verlichting, het is heel waarschijnlijk dat de Bbr:. zich aan de hermetische kunst en de Alchemie wijdden, dat deden vrijwel alle intellectuelen in die tijd. Vandaar is de stap naar wat men het Occulte noemt een kleine. En dan vind je al snel behoudende gelovigen tegen je.

 

-          3Behoudende gelovigen. In weerwil van de mythe was de Franse vrijmetselarij niet a-kerkelijk of a-religieus in de jaren voorafgaande aan de revolutie. Er waren in die tijd meer dan dertig loges die een geestelijke als achtbare hadden en er waren meer dan 400 leden van de hogere geestelijkheid lid van de vrijmetselarij. Pas later is de Franse vrijmetselarij uitgesproken ant-klerikaal geworden als reactie op de strenge veroordelingen en banvloeken uit Rome. Actie roept nu eenmaal reactie op.

 

-          4 Gelijkheid? Wat voor gelijkheid? De heren vrijmetselaars waren onderling al gelijk door hun adeldom of hun financiële positie. Denk maar niet dat zij als geheel achter het gelijkheidsideaal van de revolutie stonden. Integendeel, menigeen had veel te verliezen en menigeen verloor ook veel. Er waren wel Bbr:. die aan de zijde van de revolutie stonden en meevochten maar het gros volgde het pad van hen die alles te verliezen hadden.

 

-          5 Liberté, égalité, fraternité, een spreuk die wordt toegeschreven aan de Franse revolutie en die wel heel erg lijkt op onze beginselen. Maar… Er is bijna geen verslag te vinden dat deze slogan ook werkelijk gebruikt werd tijdens deze periode. Om hem werkelijk gebruikt te zien worden moeten we een zestig jaar verder kijken, bij een volgende revolutie, de februarirevolutie van 1848 die een eind maakte aan de julimonarchie en waar de Tweede republiek op volgde. Maar het was een mooie kapstok om de oorzaak bij de vrijmetselarij te leggen.

 

-          6 Wie denkt, wordt een Faust. De orde heeft altijd tegenstanders gehad. De kerk vereenzelvigde een mens die denkt met een ketter. Het denken wordt des te gevaarlijker voor gezagsdragers naar mate ze dogmatischer en autoritairder zijn. Des te strenger in de leer, des te strakker houdt men informatie en opinievorming in het gareel. Het inroepen van de Boze als tegenstander is nog steeds een mooie truc: een Amerikaans president noemde communistisch Rusland het Rijk van het Kwaad; een van zijn opvolgers had het over de as van het kwaad, bij het Europa-referendum in Noorwegen hielden christenen een gebedswake opdat hun land zich niet zou aansluiten bij het rijk van ... u raadt het al.

 

-          7 Er is de eigen verklaring van veel vrijmetselaars uit die tijd. Ik denk echter dat we daar niet veel waarde aan hoeven toekennen. Veel broeders kwamen uit de kringen waar de volkswoede tegen gericht was en verklaarden bij hun arrestatie dat zij als vrijmetselaars aan de wieg van de revolutie hadden gestaan teneinde te ontkomen aan de guillotine.

 

-          8 De Vrijmetselarij zou de Verklaring van de Rechten van de Mens hebben voorbereid en opgesteld; op 25 augustus 1789 heeft de Assemblée deze aangenomen, onder het aanroepen van “l’Etre Suprême”, onze Opperbouwmeester des Heelals. Er waren veel vrijmetselaren onder de opstellers, maar ik denk dat dit document er zonder hen ook gekomen was, het was eerder een weerslag van de tijdsgeest, van de verlichting dan het resultaat van een directe handeling van het toenmalig Grootoosten. Bovendien, het was een manifest tegen de feodale maatschappij van adellijke voorrechten. Het  wilde absoluut  geen democratische of egalitaire samenleving scheppen, en de broederschap ontbreekt dan ook volledig.

 

-          9 Politiek. Ook, ik zou zelfs zeggen juist, in die tijd, was het bedrijven van politiek in de loge streng verboden daar het vrij simpel was voor de overheid om groeperingen te verbieden die zich hiermee bezig hielden en diezelfde overheid een uitvoerig spionnenapparaat er op na hield. Er is dan ook in de zeer uitgebreide politierapporten in de archieven geen spoor van te vinden.

 

-          10 De hoofdwerkzaamheden van de vrijmetselarij bestonden uit het houden van banketten. Grote mondaine banketten. De club had geen rechtspersoon en derhalve geen bezit. Hoe had zij dan ooit een dergelijke revolutie kunnen organiseren? De orde was destijds nog te armlastig en slecht georganiseerd om alle 629 loges een normale tekenplank te sturen.

 

-          11 Al hadden ze de mogelijkheid, welke elite wil een volksoproer?  Als ze dit al konden organiseren, welk belang zou dat gediend hebben, een banketterende club van geestelijken, edelen en welgedane burgers kan men bezwaarlijk verdenken van het in de fik zetten van de eigen voorraadschuur.

 

-          12 De meeste maçons werden slachtoffer van de revolutie, tot aan de guillotine aan toe of emigreerden, nogmaals, wat is het belang van de vrijmetselarij als geheel?

 

-          Als laatste punt zou ik alle indianenverhalen willen noemen. Vrij simpel te ontzenuwen. Zoals deze bijvoorbeeld. Het is u allen, als Meestervrijmetselaar, uiteraard bekend dat zodra er een broeder op sterven ligt wij een kring  om zijn huis vormen om te beletten dat de stervende in doodsangst zijn inktzwarte ziel door een priester zou laten witwassen? In het boek van de eerder genoemde Barruel staat te lezen dat wij dit toch minimaal hebben gedaan bij belangrijke denkers als Voltaire, Diderot en D’Alembert.

 

Tot slot. Uiteraard waren er broeders betrokken bij de revolutie omdat er nu eenmaal leden van de zgn elite nodig zijn om een revolutie te beginnen en uit te voeren en er zaten veel vrijmetselaars bij die elite maar dat betekent niet dat de vrijmetselarij dan de veroorzaker of uitvoerder is van die revolutie. De Maçonnerie kan enkel bloeien in een democratische omgeving, omgekeerd is een gezonde democratie enkel mogelijk als de loges floreren. Het kan niet anders dan dat er wisselwerkingen geweest zijn tussen denkers onderling  én tussen de denkers en de doeners. Daar er zoveel loges waren met denkers, hebben ze zeker een opinie helpen vormen.

Onze slechte naam en de complottheorie  zijn grotendeels veroorzaakt doordat Rome niet tegen haar verlies kon. Dit is later nog een keertje gebeurd. U weet dat de kerk tot diep in de 19e eeuw grote delen van Italië bezat. Dit werd de Kerkelijke staat genoemd. Er kwam een revolutie, Garibaldi en Mazzani waren de leiders, beiden waren ook vrijmetselaar. Door de revolutie verloor de paus zijn wereldlijke macht en bleef achter in een zelfgekozen ballingsoord, het Vaticaan. Omdat enkele vrijmetselaars zijn ondergang hadden bezegeld, keerde hij zich in woedende encyclieken en redevoeringen tegen onze beweging. Hij noemde ons  een ‘duivelse organisatie’ die hem van zijn aardse macht beroofd had. Hij zag de vrijmetselarij als erfgenaam van de tempelierorde, van oudsher aanhangers van ketterij en gnostische denkbeelden. Dogmatisch denken doet vreemde dingen met je broeders …….

 

 


Voor het onderhoud van deze website zijn wij afhankelijk van donaties. Klik hier voor meer informatie